Het constant aanwezige gevoel van afwezigheid

Op zoek naar saudade in Portugal

Marie Van Oost

Portugal, minder poëtisch dan Italië, maar authentieker dan Spanje, is het land van felgekleurde tegeltjes, ongerepte natuur en pastéis de nata. Maar ook van melancholische melodieën, onverklaarbare weemoed en een zekere fatalistische gelatenheid. Hoe die uitersten met elkaar te verzoenen zijn? Er bestaat een woord voor: saudade.

Typische straatbeelden in Lissabon

Wie in Lissabon is, moet absoluut een ritje maken met de legendarische tram 28. Het zijn aftandse, lawaaierige en eigenlijk onpraktische rammelkarren, maar toch is het een onmisbaar deel van je Portugese tripje. De tram baant zich schokkerig een weg door de steile klinkerstraten van de stad, terwijl toeristen gretig hun reisgids citeren over wat zich links en rechts voordoet. Deze letterlijke trip down memory lane is een perfecte eerste kennismaking met de stad Lissabon, dankzij de meest diverse uitzichten die door de open raampjes van de tram voorbijglijden: drukke, oude straten waar waslijnen overheen zijn gehangen, de talrijke azulejos, de gekleurde tegeltjes die de gevels van de huizen sieren, de blinkende heuveltoppen in de verte of de schittering van de Atlantische oceaan … maar hij geldt evenzeer als inleiding tot Portugal als land. Er heerst een soort sfeer die achter elke straathoek, op elke bergtop en onder elke steen in het Portugese water voelbaar is. Een gevoel van ontzag voor de schoonheid van de natuur en de architectuur, afgewisseld met de gewaarwording van vergankelijkheid. Hoe prachtig de vrolijke gevels ook zijn, er zijn er maar weinig in echt goede staat. Hoe vriendelijk de Portugezen ook naar je lachen, in hun ogen schuilt tegelijk een ondoorgrondelijke somberheid. De eerste uren in Portugal zijn een aanslag op al je zintuigen: het moeilijk te vatten gevoel van saudade legt beslag op je zicht, je reukzin en je gemoed tegelijk, en het is onmogelijk te duiden of dat prettig of net treurig is.

Het universele maar onvertaalbare gevoel

Saudade is het gemengde gevoel van verdriet over en verlangen naar iets, een onbereikbare plek of persoon, “alsof een dolk in je hart ronddraait”, noemen sommige Portugezen het wel eens met hun typische zin voor drama. Het is een bitterzoet gevoel van ongeremde melancholie en behoort tot het lijstje van woorden die onvertaalbaar zijn. Saudade is geen synoniem voor weemoed, voor fatalisme, heimwee, sentimentaliteit of nostalgie, maar het beslaat de combinatie van die emoties. Saudade is het bewustzijn van iets dat ontbreekt, zonder te kunnen duiden wat, een troebele kruising tussen het stekende besef van afwezigheid en de dankbare roes van ervaring.

 

Saudade schuilt onder elke Portugese steen, achter elke Portugeses hoek

Saudade kent een lange geschiedenis en maakt onlosmakelijk deel uit van de Portugese identiteit. Net zoals je het gevoel niet helemaal kunt vastpinnen, blijft ook de ontstaansgeschiedenis van saudade mysterieus en een tikje flou. Wat wel zeker is, is dat het gevoel van onverklaarbare hartzeer eeuwenoud is. Saudade zou meegewaaid kunnen zijn met de ontdekkingsreizigers die altijd op zee waren en ontworteld uit hun geboortegrond. Saudade moet voor hen heimwee geweest zijn, een verlangen naar huis, een thuis die er eigenlijk niet is. Aangezien Portugal lang een van de armste landen van Europa was, is ook de link tussen saudade en de Portugese politiek-economische geschiedenis niet ver te zoeken. Noodzaak bracht veel Portugezen ertoe om het geluk op te zoeken in betere oorden. Vroeger betekende dat dat de mannen moesten emigreren naar Amerika of de rest van Europa en daardoor hun families moesten achterlaten, een tijdelijk voornemen dat meestal uitdraaide op een permanent lot. Vrouwen en kinderen wachtten vaak jaren vol hoop en tevergeefs verlangen (saudade, je begrijpt het inmiddels wel) op hun terugkomst, terwijl de uitwijkelingen diezelfde tijd vol pijnlijke verwachting doorstonden, terwijl ze een hevig gemis voelden naar Portugal, naar thuis en alles wat daar vertrouwd was.

Verdwalen in de tijd

De tijd in Portugal is in zekere zin relatief. Bij een wandeling door de oude wijk Alfama, het historische hart van Lissabon, doet de setting je vergeten dat je in de eenentwintigste eeuw leeft, terwijl het onontwarbare stratendoolhof je tijdsschema naar de vaantjes helpt. Als je in de zakkende namiddagzon geheel onverwachts de top van een van de heuvels hebt bereikt, en je plots wordt getrakteerd op een prachtig uitzicht bij een van de befaamde miradouro’s, omarm dat ledige moment dan volledig. Drink een bica (een Portugese espresso) aan een fleurig tafeltje bij een van de typische kioskjes en neem het zicht vanaf het uitkijkpunt in je op. Het heerlijke aan die miradouro’s die wat meer verstopt zijn en waar je haast toevallig terechtkomt, is dat er niet zo veel toeristen zijn, en diegenen die er wel zijn, net zo vredig en rustig zitten te genieten als jijzelf. Onmogelijk om je hetzelfde voor te stellen op een quasi rustig pleintje in Parijs, maar de Portugese saudade weet precies iedereen te vangen in haar vacuüm. 

 

Miradouro's en kleine steegjes in Alfama

Ook de Portugese natuur kan een sterk effect hebben op je gemoed. Vijftig kilometer ten westen van Lissabon ligt Cabo da Roca, het meest westelijke punt van Europa. Het is een eindje rijden, maar het uitzicht op de grootse kliffen loont de moeite. Als je ver genoeg naar het einde van de rots toe wandelt, laat je al snel de oppervlakkige toeristen achter je en kom je samen met de andere die hards aan bij wat voelt als het einde van de wereld. Hier kun je ongestoord even je leven contempleren. 

Casual filosoferen op Cabo da Roca

Zeg het met muziek

Een belangrijk onderdeel van saudade is het gevoel van fatalisme. Die weemoedige aanvaarding van het lot keert sterk terug in de fado, de traditionele muziek die bij saudade hoort. “I don’t sing fado. It sings me”, is een beroemde quote van Amàlia Rodrigues, die de koningin van de fado werd genoemd tijdens de jaren 1940 en 1950. Fado – letterlijk noodlot – druipt van emotie en het is de diepste uitdrukking van de zwaarmoedigheid van de Portugese ziel. De muziekstijl is ontstaan in Brazilië maar kwam tijdens de negentiende eeuw mee met de koninklijke familie naar Portugal, en de bezetting bestaat meestal uit een zanger(es) die begeleid wordt door iemand die de guitarra bespeelt, een typisch Portugese gitaar. De nummers hebben een treurige toon en bezingen meestal ongelukkige gevoelens zoals onbeantwoorde liefde en hopeloos verlangen. De emotie die door de gezangen zindert is minstens even belangrijk als de technische beheersing van de muziek, een combinatie waardoor fado de taalgrenzen overschrijdt. Saudade mag dan een onvertaalbaar begrip zijn, fado komt het meeste in de buurt van een universeel begrijpelijke expressie van het gevoel.

Wat is dan het verschil tussen saudade en melancholie of nostalgie? Het zit hem in de berusting. Er schuilt een soort comfort in het begrip saudade, een behaaglijk gevoel terwijl bij melancholie eerder het gevoel van leegte overheerst. Of om het met de woorden van de Portugese schrijver Manuel de Melo te zeggen: “Saudade is a pleasure you suffer, an ailment you enjoy.”