Vrouwen aan de macht in de barok

In hun nieuwe tentoonstelling zet het Museum voor Schone Kunsten in Gent Italiaanse vrouwelijke kunstenaars in de verf

In onze hedendaagse Westerse maatschappij spelen vrouwen een grote rol. Ze kunnen vrijuit werken, hebben stemrecht en kunnen een eigen mening verkondigen. Maar nog niet zo lang geleden was het anders.  Als we ons de vraag stellen: ‘Wie waren de vrouwelijke kunstenaars uit de 17e eeuw?’ Dan moeten we toch eventjes nadenken. De kunstgeschiedenis wordt gedomineerd door mannen en daar wil het MSK, het Museum voor Schone Kunsten in Gent, verandering in brengen. Hun tentoonstelling, die loopt tot 20 januari, vertrekt bij de vraag: ‘Welke rol speelden vrouwelijke kunstenaars in de barok in Italië?’

Dappere en stoutmoedige dames

Eindelijk eens de focus op vrouwelijke kunstenaars, zie ik u al denken. Barok doet bij velen een lichtje flikkeren. De stijlperiode uit de 17e en 18e eeuw die gericht is op emoties.  Een overdaad aan vorm, heftigheid en gevoelsuitdrukking kenmerken deze kunstperiode. En niet te vergeten - de typische ‘zwarte achtergrond’. Enkele belangrijke vertegenwoordigers van de barok zijn Antoon Van Dijck, Caravaggio en Rembrandt Van Rijn.  

De tentoonstelling neemt je mee doorheen de werken van acht welgestelde vrouwelijke kunstenaars. Deze vrouwen vertoefden in een kunstenaarsfamilie, waar de vader vaak een beroemde kunstenaar was. Toch waren de dames niet vrij. Ze moesten zich houden aan strikte regels opgelegd door de contrareformatie, de hervormingsbeweging van de Katholieke Kerk. Dit betekent: enkel portretten en symbolische vrucht-en bloemstukken schilderen. Maar hielden de vrouwen zich daar ook aan? 

Sofonisba Anguissola, Zelfportret, ca. 1556 

In een (kunst)wereld gedomineerd door mannen stonden de dames dapper hun mannetje. In de tentoonstelling komen acht vrouwelijke kunstenaars aan bod. Een per een krijgen ze de volledige aandacht, bekende en onbekende kunstenaars door elkaar. Vrouwen als Fede Galizia en Virginia Vezzi zeggen u waarschijnlijk weinig. Maar Artemisia Gentileschi is wellicht de meest populaire vrouwelijke kunstenaar uit de barokperiode. Het MSK toont een 50-tal topwerken uit verschillende prestigieuze musea uit onder andere Firenze, Berlijn en Rome, waaronder een aantal nooit eerder publiekelijk vertoonde werken.

Van heldinnen tot kinderportretten

Centraal in de expo staat Artemisia Gentileschi, dochter van de bekende Italiaanse schilder Orazio Gentileschi. Een vrouw die heel veel contacten had in de kunstenaarswereld van de barok. Haar werk is vooral door feministen van de vorige eeuw bekend geraakt. Gentileschi hield van het schilderen van heldinnen die hoger stonden dan een dominante man, zoals het verhaal van Judith en Holofernes. Haar stijl wordt gekenmerkt door een zacht, levendig kleurgebruik.

Artemisia Gentileschi, Judith en haar meid met het hoofd van Holofernes, ca. 1613

Een thema als heldinnen werd vaak gekozen door vrouwelijke kunstenaars van die tijd. Ook brachten sommige vrouwen nieuwe thema’s in beeld. Lavinia Fontana schonk veel aandacht aan de wereld van kinderen. Ze schilderde meerdere kinderportretten en richtte haar aandacht op de onschuld van een kind. Iets wat toen zelden voorkwam in de kunst. Daarnaast was Fontana de eerste vrouwelijke kunstenaar die naakte vrouwen portretteerde. Al deze werken zijn te bewonderen op de tentoonstelling van het MSK.

Een van de eerste vrouwelijke academies 

De barok is een belangrijke periode geweest als keerpunt voor vrouwelijke kunstenaars. Vanaf dat moment namen de dames een prominentere rol op in de kunstgeschiedenis. Een van de dames die zorgde voor een grote verandering was Elisabetta Sirani. Ze kende slechts een zeer korte carrière, want ze stierf op 27-jarige leeftijd. Toch was ze een van de eerste vrouwelijke kunstenaars die een academie voor dames oprichtte. Een belangrijk moment in de kunstgeschiedenis.

Elisabetta Sirani, Timoclea vermoordt Alexanders kapitein, 1659 

Een bezoekje aan de tentoonstelling ‘De dames van de barok’ in het MSK is echt de moeite. Het biedt je een interessant perspectief op de kunstgeschiedenis. Als bezoeker word je ondergedompeld in de wereld van de vrouwen in die tijd, wat een unieke ervaring is. Ook kun je er niet omheen dat de schilderijen enorm schoon zijn om naar te kijken. Een must-see dus!

Geschreven door Jasmien Lagae