Bloed en bloot in actiefilms van vroeger en vandaag

KASKcinema

Basic Instinct vs. Red Sparrow

Marie Van Oost
  • KASKcinema
  • 09 mei 2018
Google maps
location

[Dossier #Bodies] Vanavond kun je in de Gentse KASKcinema naar Basic Instinct gaan kijken, Paul Verhoevens kaskraker uit 1992. Destijds bracht de film heel wat critici op de been. Hij zou een totaal verkeerd vrouwbeeld opgeworpen hebben, en dat is nog maar het begin. Hoe seksistisch is die controversiële erothische thriller nu eigenlijk echt? En vooral, hoe zit het vandaag met feminisme en seksisme in de actiefilm?  

Als Basic Instinct niet meteen een belletje doet rinkelen, doet de legendarische ondervragingsscène waarin Sharon Stone haar benen uitdagend over elkaar slaat dat hopelijk wel - pittig detail: ze draagt geen ondergoed en dat verklaart meteen waarom het de meest gepauzeerde scène in de filmgeschiedenis is. Stone speelt Catherine Tramell, een misdaadschrijfster die verdacht wordt van moord en koelbloedig detective Nick Curran (Michael Douglas) rond haar vinger windt. Als je wilt weten hoe de plot verdergaat, zal dit artikel je niet veel wijzer maken. Daarvoor kun je beter vanavond gaan kijken in KASKcinema. Hoewel, de overdaad aan bloot en bloed zou wel eens afleidend kunnen werken. Dat was de kritiek die regisseur Paul Verhoeven vooral te horen kreeg in de jaren 1990, maar waarom eigenlijk? 

Sharon Stone in de beruchte scène.

Male gaze

Op het eerste gezicht doet de onafhankelijke femme fatale de girl power van het scherm spatten in Basic Instinct, maar naar het einde van de film toe krijgt dat beeld een steeds wranger kantje. Catherine gebruikt haar lichaam op een sexy en uitdagende wijze om mannen te manipuleren, maar bij Stones personage kun je je de vraag stellen of zij zich als vrouw zelf overseksualiseert, of het de regisseur is die dat doet. Stones fenomenale interpretatie van een vrouw met volledige controle over haar lichaam zou je het eerste doen denken, maar niets is minder waar. Basic Instinct is een klassiek voorbeeld van de male gaze, een door en door mannelijk filmperspectief met een onrealistisch vrouwbeeld als gevolg. Dat Verhoevens vrouwelijke figuren sterke karakters zijn, is maar een illusie, want uiteindelijk blijken ze zich toch te onderwerpen aan het mannelijke gezag. Op het einde van de film zijn de machtsverhoudingen troebel. Wie heeft controle over wie? Niet alleen Catherine en Nick worstelen daarmee, maar ook de relatie tussen filmmaker en kijker staat hier onder druk. 

Fast forward naar vandaag. Zouden we durven te hopen dat het #MeToo-gebeuren tot vernieuwing kan leiden in de actiefilmindustrie? We nemen de spionagethriller Red Sparrow van Francis Lawrence als case study, waarbij onmiddellijk enkele treffende gelijkenissen opvallen met Basic Instinct. Ten eerste zijn er de filmposters, die bijna identiek zijn en ons doen geloven dat de vrouw het belangrijkste personage is in beide films. Dan zijn er ook de vele expliciete geweld- en seksscènes, die in de twee gevallen voor bakken kritiek zorgden. Maar de grootste gelijkenis is hoe de vrouwen in Basic Instinct en Red Sparrow hun lichaam als wapen gebruiken. 

                       

Onverhuld seksisme

In Red Sparrow volgt Dominika Egorova (Jennifer Lawrence) een opleiding aan een moreel bedenkelijke spionageschool, of zoals Dominika het zelf noemt: “whore school”. Samen met enkele leeftijdsgenoten wordt ze getraind om haar lichaam in te zetten als “missing piece in the human puzzle of need”. En nu komt de plottwist: in Red Sparrow, die 25 jaar later verscheen dan Basic Instinct, midden in het oog van de #MeToo-storm, is er amper sprake van vrije keuze. Die vergelijking geeft Basic Instinct opnieuw wat meer krediet. Oké, Verhoeven heeft niet bepaald zijn best gedaan wat problematische machtsverhoudingen betreft - in Basic Instinct krijgt de quasi onderdanige man wonder boven wonder altijd zijn goesting - maar in Red Sparrow is de hiërarchie onverhuld seksistisch. Zowat iedereen beslist over Dominika en haar lichaam, behalve zijzelf. Haar nonkel Vanya (onze Matthias Schoenaerts) trakteert haar op een enkeltje richting miserie het moment dat hij haar vraagt (lees: dwingt) een belangrijke overheidsvent te verleiden, of om het met de woorden van haar docente in de sparrow school te zeggen: “Your body belongs to The State now.” Tot zover de vrouwelijke emancipatiestrijd van de 21ste eeuw. 

Nog een thema waar Red Sparrow kansen liet liggen om Basic Instinct te overtroeven: de vrouwelijke strijd voor seksuele onafhankelijkheid. Waar Catherine seksueel bevrijd is, is Dominika te vaak het slachtoffer van seksuele intimidatie. Terwijl Catherine seks ziet als handige manier om mannen te bespelen, zo is het voor Dominika een opoffering die ze gedwee maar stoïcijns ondergaat. En terwijl in Basic Instinct de erotiek van de muren druipt, is het gebrek aan passie tussen J-Law en haar tegenspeler (Joel Edgerton) een heuse turn-off. 

Seksuele vrijheid

En dan hebben we het nog niet gehad over de betekenis die vrouwelijke seksualiteit krijgt in beide films. In Basic Instinct is een seksueel bevrijde vrouw levensgevaarlijk, meer nog, ze werkt castrerend. Alsof elke vrouw die een beetje haar eigen zin durft te doen meteen een psychopatische moordenaar is. In Red Sparrow is er slechts één moment waarop Dominika zelf de controle neemt over haar lichaam. Het is een tafereel dat, toevallig of niet, iets wegheeft van de beenkruisscène van Stone. Dominika zit in volle glorie, met benen open, op een bank voor een vol klaslokaal. Het is haar tactiek om wraak te nemen op een klasgenoot die haar probeerde aan te randen, en het werkt. De jongen ‘mag’ haar nu aanraken, maar zijn schaamte staat zijn opwinding in de weg en hij moet bedremmeld afdruipen. Zelfde boodschap als in Basic Instinct - een zelfverzekerde vrouw is een bedreiging voor de mannelijke seksualiteit. 

Wil dat zeggen dat je niet naar films zoals Basic Instinct of Red Sparrow mag kijken? Neen, want entertainend zijn ze zeker. Moet je daarom zomaar alles pikken wat er op het scherm gebeurt? Neen, want seksistisch zijn ze ook. Geniet dus van de film, maar kijk met een kritische blik en wees je bewust van de ideeën die de filmmaker impliciet de wereld instuurt.