Onze reporter nam deel aan een sociaal experiment onder het mom van theater

Stranger - Emke Idema

Siebren Nachtergaele

28 maart, klokslag half negen in de foyer van de Kaaistudio’s waar iedereen verzamelt. De voorstelling Stranger zou onmiddellijk aanvatten, wanneer een medewerkster ons als publiek aanspreekt met de vraag wie graag als speler, jurylid of publieksupporter wil deelnemen. Het is meteen duidelijk dat je op dat moment in een theatraal bordspel stapt, waarin je hetzij als speler, publiek(supporter) of jurylid het verloop bepaalt.

Ik neem deel als publiekssupporter. De zes spelers nemen plaats op een grijs rechthoekig vlak, op de vloer van de bühne uitgetekend, dat het bordspel weergeeft. Elke speler kiest daarin een gekleurd vlak uit, waardoor er zes teams worden gevormd, die in een halve cirkel de speelruimte beslaan. Achter hen staan foto’s van mensen op sokkels geplaatst. Daar tegenover neemt de driekoppige jury plaats. En daarachter zitten wij als publiek op een tribune. “Kies intuïtief uit de foto’s wie je beste vriend is”; “je ietwat racistische maar verder vriendelijke huisgenoot”; en “je one-night stand zonder complicaties”, weerklinkt door de geluidsboxen als opdrachten voor de spelers, geïnstrueerd door een voice-over stem.

"Dat is seksistisch!"

De drie uitgekozen foto’s fungeren als teamleden voor de spelers. De spelers dienen vervolgens elk om de beurt een opdrachtkaart om te draaien in het midden van de speelruimte, en een teamlid dat het meest voldoet aan de opgave naar voor te schuiven. Een ander team wordt uitgedaagd, waarna de jury stemt op één van de twee uitverkorenen. Dit roept al vrij snel reactie op bij enkele andere publiekssupporters. Wanneer de twee vrouwelijke juryleden immers meermaals stemmen voor een vrouw, weerklinkt een #metoo-echo in de tribune: “dat is seksistisch!”. Het zet meteen de toon van een interactief bordspel, waarbij iedereen betrokken is. 

© Thomas Lenden

Niet geheel onverwacht zijn de keuzes die je maakt duidelijk spontaner en vlotter wanneer het gaat om foto’s, dan wanneer er mensen in het publiek dienen te worden uitgekozen. De confrontatie is immers heel wat gecompliceerder bij echte mensen. En het wordt pas echt moeilijk voor de spelers en de juryleden om keuzes te maken wanneer ook de vragen van ludiek naar ernstig evolueren. Zoals bij de vraag: “wie zal er altijd alleen blijven?” Een ijzige stilte volgt. Is dit geen bijzonder moeilijke en pijnlijke vraag? Is dit wel verantwoord denk je bij jezelf? De speler vertrouwt ons als publieksupporters toe: “het is maar een spel hoor…

ienemienemunte…”. Ze wijst iemand aan, namelijk ikzelf als publieksdeelnemer... Ik schrik op, en voel me ietwat onwennig, maar sus mezelf door in mezelf te herhalen wat de deelneemster ons net inprentte. Het doet denken aan het bekende sociaalpsychologische experiment van Stanley Milgram waarbij deelnemers strikt instructies opvolgden van een experimentbegeleider, ook al bleek dit in te gaan tegen hun sociale en morele kompas. Zo blijkt nu ook. Ik sta onwennig in het midden van de speelruimte. De jury kijkt onwennig op. Maar iedereen vervolgt het spel, en niemand reageert of weigert deel te nemen.

Zo zitten we allemaal verstrikt in een sociaalpsychologisch experiment, en doen we gewoon wat ons wordt opgedragen. Hoewel het hier gaat om een fictieve situatie, roept dit veel associaties op met ons sociaal handelen, waarbij we ons ook dagelijks laten leiden door quasi-automatisch en intuïtief gemaakte keuzes over wie we aantrekkelijk vinden, wie we vertrouwen en wie bij ons angst of huivering oproept. En waarbij we doorgaans blijken te kiezen voor iemand die op ons lijkt en dus niet te sterk afwijkt van wat ons vertrouwd is. Dit wordt bevestigd in de voorstelling, en wordt met de titel extra in de verf gezet.

“Het mocht gerust nóg wat meer schuren”

De dynamiek in het Stranger-bordspel ontpopt zo tot een prikkelend sociaal laboratorium, dat door stereotypes en vooroordelen gekleurde keuzen aan de kaak stelt. In de woorden van een deelneemster achteraf: “het mocht gerust nóg wat meer schuren”, al klinkt dit vooral positief. Het geldt als een warme oproep aan Emke Idema om de opvoering gerust nog langer te laten duren en er nog meer onwennige confrontaties in te verwerken. Maar de opzet om te schuren op sociale en morele eeltplekken, als intelligent en prikkelend uitgewerkt sociaal laboratorium, is bij deze geslaagd. 

© Siebren Nachtergaele